Najaarssymposion van het Lectorium Rosicrucianum

Met veel aandacht voor zijn muziek, met fragmenten uit de Vrijmetselaarscantate KV 693 en aria’s en koren uit Die Zauberflöte, brengt de Internationale School van het Rozenkruis op de laatste zaterdag van november 2008 op haar conferentieoord Renova te Bilthoven een unieke benadering van Mozart. Tijdens deze dag valt het licht op Mozart, Rozenkuisers en Vrijmetselarij.

Uitgenodigd als sprekers zijn onder andere Tjeu van den Berk en Ronald Commers, die beiden vanuit een eigen visie de spirituele achtergrond laten zien waartegen Mozart opereerde. Daar is allereerst aandacht voor de vrijmetselaarsomgeving in Wenen, waar Mozart aan het einde van zijn leven werkte. Op welke wijze werkte de impuls van het rozenkruis door in de loges van Wenen aan het einde van de achttiende eeuw? Van den Berk schrijft, enigszins samengevat: ‘Nu weten we dat Mozart een vrijmetselaar was. Maar niet iedere vrijmetselaar was ook Rozenkruiser. Eigenlijk had je in Wenen aan het eind van de achttiende eeuw twee groepen vrijmetselaars: de ene groep streefde naar verlichting in maatschappelijk-politieke zin, de andere naar Erleuchtung, naar mystieke verlichting. De laatste groep stond in relatie tot een genootschap dat nauw aan de Rozenkruisers verwant was.’

In 1786 trad Mozart toe tot de loge ‘Zur neugekrönnten Hoffnung’, die op het spoor van de Rozenkruisers zat. Vier jaar later kwam keizer Leopold II, die de vrijmetselarij goed gezind was, op de troon. De twee jaren van zijn bewind duurden net lang genoeg voor de planning van Die Zauberflöte. In september 1791 werd de opera voor het eerst opgevoerd en wel onder leiding van Mozart zelf. Twee maanden later dirigeerde de componist zijn Kleine Freimaurer-Kantate voor de inwijding van de nieuwe tempel van zijn loge. En drie weken later stierf hij.

‘Kort daarop overleed ook Leopold II. Hij werd opgevolgd door zijn zoon Franz II, die iedereen vervolgde die er vrijzinnige ideeën op nahield of zich in geheime genootschap pen organi seerde. Daarom hief de loge waartoe Mozart behoord had zich in december 1793 op. En zo verdwenen de vrijmetselarij en daarmee de alchemie van het toneel op het moment dat Die Zauberflöte de harten van de mensen in Wenen had veroverd. In dit klimaat van repressie durfde niemand meer naar de alchemistische inhoud van de opera te verwijzen.’

Andere sprekers gaan meer thematisch in op Mozarts geniale oeuvre. Frans Spakman neemt ons mee op Mozarts muzikale reis van melancholie naar melodie. Magistraal en met liefde, con amore dus – maar wel als inwijdingsritueel! Het gaat onverdroten wederom om de eenheid van man en vrouw in een alchemisch aanzicht, waar Mozart niet vergeet de romantische liefde mee te nemen.

Niettemin houdt Mozart het onderscheid in het oog: hij ziet die liefde in het perspectief van het goddelijke en hij verbindt het uitdrukkelijk niet met de zaligheid van de persoonlijke, eeuwige liefde, waarop adolescenten hopen, bidden, smeken en dwaas speculeren. Hij laat de prachtige melodische en niet-melancholische ode op de liefde zingen, juist door man en vrouw van verschillende paren, dus niet door man en vrouw die een paar vormen. Elk onderdeel zal de spreker met muzikale voorbeelden onderstrepen.

Panelen en projecties en levende muziek maken het symposion tot een sprankelende belevenis maken, waaruit blijkt dat de stuw en de wijsheid van de spirituele impuls achter vrijmetselarij en het rozenkruis toen en nu dezelfde kracht en uitwerking kan hebben.

Op het symposion spreekt eveneens Ronald Commers, schrijver van het in mei verschenen boek Tussen de zichtbare en de onzichtbare wereld. Over vrijmetselaarsfilosofie en Mozart. Overtuigend toont deze aan dat de vrijmetselarij vooral steunt op de wereldbeschouwelijke vernieuwingen die tijdens de renaissance en de radicale reformatie zijn ingezet. Ware vrijmetselarij herkent zich niet in New Age - en andere holistische interpretaties; het zijn niet de tempeliers en de heilige graal, maar wel filosofen van het licht die de eerste grondlijnen trokken, waarop de vrijmetselarij kon ontstaan. Denkers als Giordano Bruno en Jacob Boehme, humanisten als Sebastian Franck en maatschappijhervormers zoals Comenius – allen figuren die eerder in de symposia van het Rozenkruis belicht zijn – waren geïnspireerd door de idee van menselijke broederschap en verbondenheid, die in de loges van de met mysterie omgeven organisatie zo’n belangrijke rol speelt. Dit zijn de vrije geesten, die hun denken en leven gaven voor een meervoudige 'waarheid' die aan de basis van de vrijmetselarij ligt. Filosofen, denkers en werkers van het Licht, die de grote en radicale verlichtingsbeweging die van Transsylvanië, via Centraal- en West-Europa, tot in Pennsylvania reikte. De kroon op het werk van die vrijmetselarij is de doorvoelde spirituele getuigenis die we in Mozarts muziek kunnen beluisteren.

Programma

Ontvangst met koffie

Plenaire voordracht: Theu van den Berk

Was in de zeventiende eeuw de spiritualiteit van het rozenkruis nog voornamelijk een charismatisch idee, neergelegd in enkele manifesten, in de achttiende eeuw kreeg de Orde van het Rozenkruis daadwerkelijk gestalte in broedergemeenschappen met eigen inwijdingen. Hun spiritualiteit drong toen ook sterk binnen in vrijmetselaarsloges. Veel vrijmetselaars waren tegelijk ook rozenkruiser. Met name was dat het geval in het Wenen waar Mozart en zijn logebroeders woonden en werkten.

Mozart was hoogstwaarschijnlijk zelf vrijmetselaar en rozenkruiser.

Het hart van de rozenkruisspiritualiteit wordt gevormd door de alchemie. Met name in de mystieke alchemie staat het 'heilige huwelijk' van de tegenstellingen van de vrouwelijke en mannelijke krachten centraal, gesymboliseerd door water en vuur of zout en zwavel. In het rozenkruisermanifest Chymische Hochzeit (uit 1616) kreeg dit thema een verrassend moderne uitwerking. Mozart en de zijnen lieten zich in Die Zauberflöte inspireren door deze tekst en zijn achtergrond. Zij hielden een hartstochtelijk pleidooi voor een paring van het mannelijke aan het vrouwelijke wilde de moderne cultuur niet ten onder gaan aan monomane, masculiene krachten.

Vegetarische lunch

Keuzeprogramma

Maarten Mestrom Mozarst´s opera´s: Iconen van verlichting

Christoph Steen De omgeving van Mozart’s Zauberflöte

De hoogtepunten van de menselijke cultuur zijn nooit “zomaar uit de hemel komen vallen. Zij worden voorbereid in het veld van een volk, dat deze uiting voorbereidde. De artistieke omgeving van de

Zauberflöte wordt aan de hand van de drie Da-Ponte-Opera’s, die Mozart al eerder componeerde, toegelicht. De muzikale en psychologische ontwikkeling daarvan is bepalend voor de gebeurtenissen en dialogen in Zauberflöte. Muziek als taal van de ziel krijgt daarin een heel concrete opgave. Ze kan een bijna magische invloed op het verlangen en het heimwee in een mens hebben. Ook wijden we enige aandacht aan het grotere spirituele verband dat door een ingewijde als Pythagoras ‘de muziek der sferen’ wordt genoemd. In de mysteriescholen van de Grieken zag men de toonladder als een werkelijke hemelsladder. De muzikale wetmatigheid daarvan staat bovendien aan de wieg van het ontstaan van het dur-moll-systeem, dat buitengewoon in staat is de rijke schat aan ‘zieletaal’ tot uitdrukking te brengen. Een muziekpodium, een orkest kan het symbool zijn van een bijzondere samenwerking tussen mensen, en een voorbeeld voor de gehele mensheid.

Frans Spakman Con Amore, van Melancholie tot Melodie

Mozarts melancholie heeft een bijzondere diepte die voor sommigen mogelijk te intens is.

Mineur is de motor van de melancholie en heeft meer macht dan majeur: het kan terneer slaan EN ontroeren tegelijkertijd. In de liefde verbonden met inwijding is loutering en smart weliswaar een belangrijk gegeven, maar lost de melancholie uiteindelijk op in een synthese, voor te stellen als een nieuwe chemie van het vrouwelijke met het mannelijke.

Te realiseren in ieder mens. Een geestelijke bruiloft.

Dit is geen overwinning van de romantiek, maar te beleven als de opkomst van een stralende zon, een nieuwe dag van innerlijke verlichting. Dat is de gouden zon van de alchemisten.Tot het maken van die ‘melodie’, de opkomst van de geestelijke zon, nodigen de muzen ons uit. Mozarts meesterlijke bezieling middels zijn magistrale melodieën kan ons dan stimuleren. De liefde is daarbij leidend.

Na de voordrachten zal steeds live muziek van Mozart ten gehore worden gebracht: Freimaurermusik zoals “O heiliges Band der Freundschaft treuer Brüder” (KV 148), “Lasst uns mit geschlungenen Händen” (KV 623a) en wellicht “Dir Seele des Weltalls” het Andante di Molto, KV 429.

Daarnaast ook instrumentele muziek zoals (delen uit) het Klarinetconcert, het Kegelstatttrio (piano, viool, klarinet) KV 498 en mogelijk KV 617, het Adagio in c-klein en het Rondo in c-groot.

Ook zullen meerdere aria’s en duetten uit Die Zauberfloete ten gehore worden gebracht, zoals:

“Bei Männer welche lieben, fehlt auch ein Gutes Herze nicht” (duet Pamina en Papageno), “In diesen Heilgen Hallen, sucht man die Rache nicht” (Aria Sarastro) en “Ach ich fuel es, es ist verschwunden” (Aria Pamina).